چک لیست تحویل پروژه نرم افزاری: از مستندات تا بکاپ

برای تحویل بی‌دردسر و قابل اتکا، این چک لیست تحویل پروژه نرم افزاری همه خروجی‌های لازم را از مستندات تا نسخه پشتیبان و روش‌های تایید نهایی، به صورت اجرایی و قابل استفاده فوری در اختیارتان می‌گذارد.

معیارهای موفقیت تحویل

• راه‌اندازی از صفر قابل تکرار است: با یک دستور یا راهنمای کوتاه، محیط توسعه و تولید بالا می‌آید.
• ساخت و استقرار نسخه قطعی است: Commit و Tag مشخص، Release Note روشن و قابل ردیابی.
• کیفیت شفاف است: تست‌های خودکار، گزارش پوشش کد و نتایج E2E ضمیمه شده‌اند.
• بازگشت از خطا ممکن است: سناریو و اسکریپت Rollback مستند و تمرین شده است.
• پایش و لاگ فعال است: Dashboard، Alert و Runbook حوادث آماده است.
• بکاپ بازیابی می‌شود: نسخه پشتیبان به صورت آزمایشی Restore شده و بررسی صحت پاس می‌شود.
• مالکیت منتقل شده است: دسترسی‌ها، دامنه‌ها، مخازن، حساب‌های ابری و کلیدها به مالک جدید واگذار شده‌اند.

چک لیست اجرایی تحویل پروژه

مدیریت نسخه و کد منبع

• Branch نهایی با وضعیت پایدار (مثلا main) قفل و با Tag نسخه (SemVer) مشخص شود.
• Release Note با تغییرات، نکات مهاجرت و نیازمندی‌های استقرار آماده شود.
• Dependencyها قفل شوند: فایل قفل بسته‌ها (package-lock.json، poetry.lock، go.sum و مانند آن) در مخزن وجود دارد.
• License و اعلان استفاده از کتابخانه‌های ثالث همراه SBOM ساده ضمیمه شود.

روش بررسی: از روی Tag نسخه، Build تکرار و Hash آرتیفکت با خروجی Release یکسان شود.

مستندات و دانش فنی

• README پروژه: پیش‌نیازها، نحوه اجرا، ساخت، تست و استقرار در چند گام کوتاه.
• معماری و نمودارها: اجزا، وابستگی‌ها، جریان داده و نقاط یکپارچه‌سازی.
• API Spec (ترجیحا OpenAPI): Endpointها، کدهای وضعیت، خطاها و نمونه Payload.
• Runbook عملیات: چگونگی مانیتور، بازیابی، چرخش کلیدها و رسیدگی به هشدارها.
• Environment Reference: فهرست متغیرهای محیطی با توضیح و نمونه .env.example.

روش بررسی: فردی غیر از نویسنده با اتکا به README محیط را راه‌اندازی کند و بازخورد نقص را ثبت کند.

تست و کیفیت

• تست واحد، یکپارچه و انتها به انتها همراه دستور اجرای محلی.
• گزارش پوشش کد و ریسک‌های شناخته‌شده کیفیت.
• نتایج آخرین اجرای CI/CD و وضعیت سبز Pipeline ضمیمه شود.
• تست‌های پذیرش (UAT) با سناریو و تایید کارفرما مستند باشد.

روش بررسی: اجرای محلی تست‌ها بدون دسترسی خارجی و مقایسه خروجی با گزارش CI.

امنیت و انطباق

• اسکن آسیب‌پذیری وابستگی‌ها و نتیجه تصدیق شده.
• اسرار و کلیدها خارج از مخزن؛ روش تحویل امن کلیدها مشخص.
• سیاست لاگ‌برداری و حذف داده حساس از لاگ‌ها.
• Checklist حفظ حریم داده‌ها مطابق نیازهای پروژه (مثلا ماسک‌کردن PII).

روش بررسی: جست‌وجو در مخزن برای Secrets و بررسی نمونه لاگ‌ها برای نبود داده حساس.

استقرار و زیرساخت

• IaC در صورت وجود (مانند Terraform یا Ansible) همراه متغیرها و State Strategy.
• Dockerfile/Compose یا Manifestهای Kubernetes با منابع و Readiness/ Liveness Probe.
• تنظیمات Web Server/Reverse Proxy (Nginx/Apache) و TLS.
• کانال استقرار: دستیارات استقرار مرحله به مرحله و Rollback.

روش بررسی: استقرار آزمایشی روی محیط ایزوله با آرتیفکت Release و چک Health Endpoint.

داده و پایگاه داده

• اسکریپت‌های Migration و Seed با ترتیب اجرا.
• طرح پشتیبان‌گیری: زمان‌بندی، محل ذخیره، نگهداشت و رمزگذاری.
• سناریوی Rollback داده (بازگشت Schema/داده) در صورت نیاز.

روش بررسی: اجرای یک Migration کامل روی پایگاه تمیز و سپس Rollback طبق دستورالعمل.

مانیتورینگ و لاگ

• داشبوردهای کلیدی (تاخیر، نرخ خطا، مصرف منابع) و آستانه هشدار.
• ساختار لاگ ساخت‌یافته (JSON) و Correlation ID بین سرویس‌ها.
• Retention و خط‌مشی چرخش لاگ‌ها.

روش بررسی: تزریق رویداد آزمایشی خطا و مشاهده ایجاد هشدار و مسیر رسیدگی در Runbook.

دسترسی‌ها و مالکیت

• انتقال مالکیت مخازن، رجیستری‌ها، فضای ابری، دامنه‌ها و گواهی‌ها.
• Least-Privilege برای حساب‌های سرویس و مستندسازی مجوزها.
• Offboarding: لغو دسترسی اعضای قبلی طبق برنامه.

روش بررسی: حساب جدید مالک قادر به مدیریت کامل دارایی‌هاست و حساب‌های قدیمی تست دسترسی مردود می‌شوند.

پشتیبان‌گیری و بازیابی

• نسخه پشتیبان کامل از کد، پایگاه داده، فایل‌های ضمیمه و پیکربندی.
• Checksum و گزارش صحت بکاپ.
• آزمون بازیابی دوره‌ای و مستندات زمان و گام‌های Restore.

روش بررسی: بازیابی بکاپ روی محیط ایزوله و اعتبارسنجی داده و سلامت سرویس.

قرارداد و پذیرش

• نقشه Trace از نیازمندی‌ها به Pull Request/Commit و تست پذیرش.
• فرم تایید تحویل (UAT/Sign-off) و موارد باز با اولویت و زمان‌بندی.

روش بررسی: نمونه‌گیری تصادفی از نیازمندی‌ها و تطبیق با شواهد اجرایی.

تحویل نهایی و آرشیو

• بسته تحویل: Release Note، مستندات، آرتیفکت، بکاپ و Checksumها.
• جلسه تحویل با صورتجلسه شامل اقدامات بعدی و مالک هر اقدام.
• آرشیو پروژه در مخزن مشخص با دسترسی فقط خواندنی.

روش بررسی: مرور محتوای بسته تحویل با چک لیست و تایید دریافت رسمی.

نمونه الگوها و اسکریپت‌های آماده

الگوی Release Note مختصر

# Release vX.Y.Z
## تغییرات
- <مورد 1>
- <مورد 2>

## نکات مهاجرت
- <Migration مورد نیاز>

## سازگاری و وابستگی‌ها
- <حداقل نسخه‌ها و تغییر وابستگی>

## شناسه ساخت
- Commit: <SHA>
- آرتیفکت: <مسیر/نام فایل>

اسکلت README کاربردی

# نام پروژه
## پیش‌نیازها
- <ابزار/نسخه>

## اجرا در توسعه
- <دستور یا مراحل کوتاه>

## تست
- <دستور اجرای تست‌ها>

## استقرار
- <مراحل یا اسکریپت>

## پیکربندی
- <متغیرهای محیطی و توضیح>

اسکریپت بررسی صحت بکاپ و بازیابی آزمایشی (نمونه Bash)

#!/usr/bin/env bash
set -euo pipefail

BACKUP_FILE="$1"         # مسیر فایل بکاپ (مثلا tar.gz)
CHECKSUM_FILE="$2"       # مسیر فایل checksum (مثلا sha256sum.txt)
RESTORE_DIR="$3"         # مسیر موقت بازیابی

echo "[1/3] Verify checksum"
sha256sum -c "$CHECKSUM_FILE"

echo "[2/3] Extract backup to temp dir"
rm -rf "$RESTORE_DIR"
mkdir -p "$RESTORE_DIR"
tar -xzf "$BACKUP_FILE" -C "$RESTORE_DIR"

echo "[3/3] Basic sanity checks"
test -f "$RESTORE_DIR/.backup-manifest.json" || (echo "manifest missing" && exit 1)
echo "OK"

روش بررسی: اسکریپت را روی یک ماشین تمیز اجرا کنید؛ شکست هر مرحله نشانه نقص بکاپ است.

اشتباهات رایج و راه پیشگیری

• مستندات به روز نیست: انتشار هر Release فقط با به‌روزرسانی README و Runbook مجاز باشد.
• نسخه نامشخص: هر تحویل تنها از روی Tag امضا شده انجام شود.
• وابستگی‌های در حال تغییر: فایل قفل بسته‌ها بخشی از Definition of Done باشد.
• اسرار در مخزن: اسکن قبل از تحویل و انتقال کلیدها از کانال امن.
• بکاپ بدون آزمون بازیابی: Restore آزمایشی و ثبت گزارش بخشی از تحویل نهایی.
• عدم انتقال مالکیت: چک لیست دارایی‌ها (دامنه، رجیستری، S3، DNS، CI/CD) قبل از بسته شدن پروژه تیک بخورد.

روش بررسی نتیجه تحویل

1. در یک محیط جدید، از روی README پروژه را اجرا کنید و Endpoint سلامت را چک کنید.
2. Release Note را بردارید، از روی Tag Build بگیرید و با آرتیفکت تحویلی تطبیق دهید.
3. Pipeline CI را با تغییر جزئی (بدون تاثیر کد) اجرا کنید تا Green بودن زنجیره تایید شود.
4. یک سناریوی UAT را انتها به انتها اجرا و نتیجه را با داده نمونه بررسی کنید.
5. بکاپ را در محیط ایزوله Restore و چند پرسش کلیدی داده را اعتبارسنجی کنید.
6. یک هشدار آزمایشی ایجاد و فرآیند Incident را طبق Runbook بپیمایید.

نمونه جدول خلاصه خروجی‌های تحویل

گام بعدی

این چک لیست را به Definition of Done تحویل نهایی پروژه اضافه کنید و برای هر آیتم مالک و ضرب‌الاجل تعیین کنید. سپس یک Dry Run تحویل روی محیط ایزوله انجام دهید تا ریسک‌های باقیمانده پیش از موعد برطرف شوند.